Bir hikâye aç. Yeni bir dünya bul.

Bugün Mira'nın ailesi sahile gidiyor. Kum sıcak ve yumuşak. Deniz mavi ve büyük.

Mira kum kalesi yapar. Kardeşi suda yüzer. Güzel deniz kabukları da bulurlar.

Gün batımında birlikte karpuz yerler. Mükemmel bir gün geçirirler.

Ali meyveyi sever. En sevdiği meyve elma. Elmalar kırmızı ve yeşildir.

Ali her gün bir elma yer. Muz ve portakalı da sever.

Öğle yemeğinde Ali ekmek, peynir ve bir elma yer. Su da içer. Elmalar Ali'yi güçlü ve mutlu yapar.

Ormanda birçok hayvan yaşar. Kahverengi bir baykuş bütün gün ağaçta uyur. Kırmızı bir tilki yerde sessizce yürür.

Geyikler ağaçların yanında ot yer. Küçük kuşlar daldan dala uçar.

Gece baykuş uyanır ve avlanır.

Elif ve sınıfı cuma günü hayvanat bahçesine gidiyor. Aslanları, filleri ve maymunları görüyorlar.

Filler çok büyük ve gri. Yiyecek almak için uzun hortumlarını kullanıyorlar. Maymunlar ağaçtan ağaca atlayıp komik sesler çıkarıyor.

Elif'in en sevdiği hayvan zürafa çünkü çok uzun bir boynu var. Günün sonunda herkes yorgun ama mutlu. Elif hayvanat bahçesini yakında tekrar ziyaret etmek istiyor.

Bugün Ömer için özel bir gün. İlk kez babasının iş yerini ziyaret edebiliyor.

Ömer'in babası hareketli bir restoranda şef. Uzun beyaz bir şapka ve temiz bir önlük giyiyor. Ömer, babasının makarna ve çorba pişirmesini izliyor.

Mutfak sıcak ve gürültülü ama Ömer bunu seviyor. Babası ona çorbadan küçük bir tat veriyor. "Çok lezzetli!" diyor Ömer. Babasıyla çok gurur duyuyor.

Mısır, Afrika'da bir ülkedir. Sıcak bir havası ve çok fazla çöl kumu vardır.

Nil adında uzun bir nehir Mısır'ın içinden geçer. Dünyanın en uzun nehirlerinden biridir. İnsanlar Nil'i su ve ulaşım için kullanır.

Mısır'da piramit adı verilen ünlü eski yapılar vardır. Piramitler çok eskidir ama bugün hâlâ ayaktadır. Birçok ziyaretçi onları görmek için Mısır'a gider.

Kahire, Mısır'ın başkentidir. Milyonlarca insanın yaşadığı büyük ve hareketli bir şehirdir.

Mia eskiden geç uyanır ve kahvaltı yapmadan okula koşardı. Sık sık yorgun hisseder ve ilk dersinde odaklanamazdı. Doktoru ona yeni bir sabah rutini denemesini önerdi.

Mia otuz dakika daha erken uyanmaya karar verdi. Bir bardak suyla ve hafif esnemelerle başladı. Sonra evden çıkmadan önce yumurta ve meyveden oluşan basit bir kahvaltı yedi.

İlk başta daha erken uyanmak garip geldi ve Mia fazladan uykusunu özledi. Ama iki hafta sonra gerçek bir farkı fark etti. Daha enerjikti ve dersler sırasında zihni daha berraktı.

En iyi arkadaşı Ada da değişikliği fark etti ve yeni rutini hakkında sordu. "Sihir değil," diye güldü Mia. "Sadece güne başlamadan önce vücuduma bakıyorum." Şimdi Ada da aynı rutini uyguluyor.

Sevgili Burak, Nasılsın? Umarım Ankara'da her şey yolundadır. Heyecan verici bir haberim var — geçen ay yeni bir hobiye başladım! Amcam doğum günümde bana eski bir fotoğraf makinesi verdi ve şimdi neredeyse her hafta sonu fotoğraf çekiyorum.

İlk başta fotoğraflarım pek iyi değildi. Bazıları çok karanlıktı, bazıları da bulanıktı. Ama internette bazı videolar izledim ve fotoğraf makinesini sabit tutup iyi bir ışık beklemem gerektiğini öğrendim. Dün, evimizin yakınındaki gölün üzerindeki gün batımının fotoğrafını çektim ve harika çıktı! Annem onu bastırıp duvara asmak istiyor.

Gelecek ay mahallemizde çocuklar için küçük bir fotoğraf yarışması olacak. En iyi fotoğraflarımla katılacağım. Senin de şimdi bir hobin var mı? Yakında bana yazıp anlat! Arkadaşın, Can

Sevgili Dede,

İzmir'den gönderdiğin pullar için teşekkür ederim! Hemen yeni albümüme koydum. Şimdi koleksiyonumda on iki farklı ülkeden pul var.

En sevdiğim pul, Brezilya'dan renkli bir kuş gösteriyor. Bir bozuk paradan daha küçük, ama renkleri o kadar parlak ki ona her gün bakıyorum. Öğretmenim pul koleksiyonculuğunun bize tarih ve coğrafya öğretebileceğini söylüyor ve ben de ona katılıyorum.

Geçen hafta albümümü okuldaki sınıf arkadaşlarıma gösterdim. İki arkadaşım ilgilendi ve kendi koleksiyonlarına başladı. Cuma günü pul takas edeceğiz ve bu konuda heyecanlıyım.

Lütfen üzerinde hayvan olan başka pullar arar mısın? Harçlığımı biriktirip yakında daha büyük bir albüm alacağım. Harika hediyen için tekrar teşekkür ederim.

Sevgiyle, Baran

Ada Lovelace, 1815 yılında İngiltere'nin Londra şehrinde doğdu. Babası ünlü şair Lord Byron'dı, ama Ada henüz bebekken aileyi terk etti. Annesi, Ada'nın babası kadar duygusal biri olmasından endişe ederek, Ada'nın küçük yaşlardan itibaren matematik ve fen bilimleri okumasını sağladı. Bu sıra dışı eğitim, Ada'nın hayatının geri kalanını şekillendirdi.

Genç bir kız olarak Ada, Analitik Motor adlı bir makine tasarlamış olan mucit Charles Babbage ile tanıştı. Bu makine hiçbir zaman tam olarak yapılmadı, ama erken bir mekanik bilgisayar olarak planlanmıştı. Babbage, Ada'dan icadı hakkındaki bir makaleyi Fransızcadan İngilizceye çevirmesini istedi. Ada basit bir çeviri yapmak yerine kendi ayrıntılı notlarını ekledi ve bu notlar orijinal makaleden üç kat daha uzun oldu.

Ada notlarında, Analitik Motor'un yalnızca matematiksel değil, farklı türde problemleri çözmek için bir dizi talimatı nasıl izleyebileceğini açıkladı. Hatta makineyi kullanarak bir sayı dizisini hesaplamak için bir yöntem bile yazdı. Birçok tarihçi, makine hiçbir zaman tamamlanmamış olsa da, bunu yazılmış ilk bilgisayar programı olarak kabul ediyor.

Ada Lovelace, 1852'de, henüz otuz altı yaşındayken öldü. Uzun yıllar boyunca, bilgisayar bilimine katkısı neredeyse unutuldu. Ancak bugün, bilgisayar biliminin bir öncüsü olarak kutlanıyor. Bir makinenin sadece sayılardan fazlasını işleyebileceğine dair öngörüsü, zamanının çok ilerisindeydi. Her Ekim ayında, dünya çapında insanlar bilim ve teknolojideki kadınları onurlandırmak için Ada Lovelace Gününü kutluyor.

Sevgili Gelecekteki Ben,

Bunu okuyorsan, final sınavları sonunda bitmiş demektir. Öğretmenimiz Bay Kaan bugün sınıfımıza sıra dışı bir ödev verdi: finallerden sonra açacağın, kendine bir mektup yaz. Şu an nasıl hissettiğimizi ve bu stresli hafta boyunca kendimiz hakkında ne öğrendiğimizi hatırlamamıza yardımcı olacağını söyledi.

Şu anda defterlerle çevrili masamda oturuyorum ve itiraf etmeliyim ki gerginim. Altı günde beş sınavımız var ve matematik her zaman en zor dersim oldu. Bu yıl her zamankinden iki hafta önce çalışmaya başladım ve her şeyi sınavdan önceki gece çalışmak yerine bir program yaptım. Sen bunu okuduğunda bu yeni alışkanlığın işe yaramış olmasını umuyorum.

Önemli bir şeyi hatırlamanı istiyorum: hangi notu alırsan al, bu ay zaten büyüdün. Bir sorun seni şaşırttığında utançtan sessiz kalmak yerine yardım istemeyi öğrendin. Sadece tek başına değil, arkadaşlarınla çalışmanın zor konuları anlamayı kolaylaştırabileceğini öğrendin. Bu dersler, bir sınavdaki tek bir sayıdan daha önemli.

Sınavlar iyi geçtiyse kendini tebrik et ama seni oraya getiren çabayı unutma. Bir şeyler ters gittiyse, tek bir sınavın bütün geleceğini belirlemediğini hatırla. Bu haftadan sonra iyi dinlen, ailene sabırları için teşekkür et ve lütfen biraz temiz hava al. Çok çalıştın ve bunu hak ediyorsun.

Umutla, Geçmişteki Ben

Konu: Evden haberler

Sevgili Baba,

Umarım Almanya'daki yeni işin iyi gidiyordur. Annem çok meşgul olduğunu söyledi, bu yüzden yazıp evden bazı haberler paylaşmak istedim. Sen oraya taşındığından beri üç ay geçti ve hepimiz için zor olduğunu biliyorum, ama idare ediyoruz ve seni her gün özlüyorum.

Okul iyi gidiyor. Yenilenebilir enerji hakkındaki fen projemi bitirdim ve öğretmenim sınıftaki en iyilerden biri olduğunu söyledi. Ayrıca okul korosuna katıldım. Önümüzdeki ay kış konserinde performans göstereceğiz ve keşke orada olabilseydin. Annem senin için bir video çekmeye söz verdi.

Geçen hafta sonu büyükanne bizimle kalmaya geldi ve bana en sevdiğin mercimek çorbasını yapmayı öğretti. Mutfak harika kokuyordu ve bir an için sanki sen de bizimleymişsin gibi hissettim. Küçük kardeşim çok büyüdü. Bisikletine yardımsız binmeyi öğrendi bile ve sürekli senden bahsediyor.

İş için taşınmak zorunda kaldığını anlıyorum ve ailemiz için bu kadar çok çalıştığın için seninle gurur duyuyorum. Şu anda birbirimizden uzakta yaşasak da görüntülü konuştuğumuzda sana yakın hissediyorum. Lütfen kendine iyi bak ve düzgün beslenmeyi unutma! Kış tatilindeki ziyaretini gün sayarak bekliyoruz.

Tüm sevgimle, Elif

İstanbul, saate göre farklı nefes alan bir şehir gibi görünür. Çoğu sakinin hâlâ uyuduğu sabahın altısında, vapurlar Boğaz'ı geçmeye başlar, Avrupa ve Asya yakaları arasında erken işe gidenleri taşırken martılar suyun üzerinde daireler çizer. Fırınlar kapılarını açar, dar sokakları taze ekmek kokusuyla doldurur ve kaldırım temizleyicileri kalabalıklar gelmeden önce sessizce sokakları süpürür. Şehrin bu sakin, aceleci olmayan hâli neredeyse tamamen şafaktan önce kalkanlara aittir.

Öğle vaktine gelindiğinde her şey değişir. Birkaç saat önce neredeyse boş olan kaldırımlar artık işe gidip gelenler, turistler ve kestaneden taze simide kadar her şeyi satan satıcılarla dolup taşar. Ziyaretçiler ve yerel halk tarafından son derece yoğun olarak nitelendirilen trafik ana caddeleri doldurur, korna seslerinin sürekliliği açık dükkân kapılarından gelen müzikle karışır. Ofis çalışanları toplantılar arasında koşuşturur, öğrenciler derse yetişmeye çalışır ve şehrin enerjisi, temposuna alışkın olmayan herkesi bunaltabilecek bir düzeye ulaşır.

Akşam çöktüğünde şehir bir kez daha dönüşür. Suyun kenarındaki restoranlar uzun akşam yemekleri paylaşan ailelerle dolar, çatı kafeler ise arkadaşların saatlerce sohbet etmek için toplandığı ışık dizileriyle parıldar. Sokak köşelerinde müzisyenler performans sergiler, bir zamanlar yorgun işçileri taşıyan vapurlar artık insanları sadece suyun üzerindeki serin akşam esintisinin tadını çıkarmaları için taşır. Gece yarısını çoktan geçmiş saatlerde bile bazı mahalleler hâlâ hareketlidir; fırınlar ertesi sabah için hamur hazırlar, taksi şoförleri gecelerini bitirmeye pek gönüllü olmayan geç yolcuları sabırla bekler.

Gerçekten hiç uyumayan bir şehirde yaşamak gerçek avantajlar sunar: sürekli fırsat, kültürel zenginlik ve yakınlarda her zaman ilginç bir şeylerin olduğu hissi. Ancak bu aynı enerji, nadiren azalan gürültü, herkesin sabrını zorlayan trafik ve sakinleri yorgun düşürebilecek bir yaşam temposu gibi zorluklar da getirir. İstanbul gibi büyük bir şehrin heyecan verici mi yoksa yorucu mu olduğu muhtemelen kişiye, belki de onlara günün hangi saatinde sorduğunuza bağlıdır.

Sevgili Pınar,

Umarım bu mektup seni yeni dairende yerleşmiş bulur, kutuların yarısı muhtemelen salonun bir köşesinde hâlâ açılmamış olsa da. İzmir'e taşınalı altı hafta oldu ve okulumuz sensiz hâlâ garip hissettiriyor, sanki hiç kimsenin tam oturmadığı eksik bir parçası olan bir yapboz gibi.

Sadece mesaj atmak yerine mektup yazmak istedim, çünkü düzgünce söylemeyi düşündüğüm bir şey var. Ailenin taşınacağını ilk söylediğinde, beni şaşırtan bir şekilde üzüldüm. Birlikte kaybedeceğimiz sıradan şeyleri düşünüp durdum, dersten sonra birlikte eve yürümek ya da hangi yemek masasının okumak için daha iyi ışığı olduğu konusunda tartışmak gibi. Bunları yazınca küçük geliyor, ama arkadaşlığımızın gerçek şekli bunlardı ve onlar olmadan, yavaşça birbirine yakın olmuş insanlara dönüşeceğimizden korktum.

O zamandan beri, bir arkadaşlığı uzaklık boyunca canlı tutan şeyin ne olduğunu çözmeye çalışıyorum ve bunun büyük jestler ya da uzun, kusursuz mesajlar olduğunu düşünmüyorum. Daha küçük ve daha istikrarlı bir şey gibi görünüyor: seni hatırlatan bir şeyin fotoğrafını göndermek ya da kimya dersindeki küçük bir felaketi başka herkesten önce sana anlatmak. Geçen pazar günkü, çoğunlukla bir saat boyunca önemsiz şeyler hakkında konuştuğumuz görüntülü görüşmemiz, aslında herhangi bir uzun mesajdan daha fazlasını anlattı bana. Bir ekran üzerinden bile hâlâ kolayca uyum sağladığımızı hatırlattı.

Uzaklığın önemli olmadığını iddia etmeyeceğim. Birlikte kutlayamayacağımız doğum günleri ve eskisinden daha uzun açıklama gerektiren şakalarımız olacak. Ama arkadaşlığın aynı odada olmayı gerektirmediğine, birbirimiz için mümkün olan her şekilde ortaya çıkmayı seçmeyi gerektirdiğine inanmaya başlıyorum. Yoğun ya da yorgun olduğum haftalarda bile bunu seçmeye devam etmeyi planlıyorum.

Geri yaz ve yeni okulun hakkında her şeyi anlat, özellikle bizim yemek masasının ışık tartışmaları kadar garip bir şeyleri var mı diye. Seni özlüyorum, ama üç yüz kilometre uzaktan yakın kalmayı çözdüğümüz için garip bir şekilde de gurur duyuyorum.

Sevgiyle, Deniz

Gelecekteki Bana,

Bunu okuyorsan, bu Bay Demir'in kariyer ünitesinin gerçekten işe yaradığı ve beş yıl boyunca kapalı tutmamızı söylediği zarfı kaybetmediğim anlamına geliyor. Şu anda on dört yaşındayım, mutfak masasında yarım bardak çayla oturuyorum ve başkasının fikri benimkiyle karışmadan önce ne olmak istediğimi yazmaya çalışıyorum.

Şu anda köprü tasarlamak istiyorum. Geçen yıl sınıfımız şehrimizin yakınındaki nehrin iki yakasını birbirine bağlayan yeni köprüyü ziyaret ettiğimizde başladı; bize gezdiren mühendis, yapının güçlü rüzgârda kırılmadan biraz eğilebildiğini, çünkü küçük bir esnekliğin aslında bir şeyi daha güçlü yaptığını açıkladı. Aynı fikrin insanlar için de geçerli olabileceğini düşündüğümü hatırlıyorum, gerçi bunun doğru mu yoksa o an sadece zekice mi geldiğini bilemeyecek kadar genç olabilirim.

Sana neden korktuğumu dürüstçe söylemek istiyorum, unutmuş olma ihtimaline karşı. Matematiğin zorlaşacağından ve yeterince iyi olmadığıma karar vereceğimden korkuyorum, tıpkı iki yıl önce zor bir sınavdan sonra sessizce kemandan vazgeçtiğim gibi. Kuzenimin bir akrabasından duyduğu gibi, birinin bana mühendisliğin aslında "kızlar için" olmadığını söyleyeceğinden ve içimdeki küçük bir parçanın, başka bir parça bunun saçmalık olduğunu bilse bile buna inanacağından korkuyorum. Bunu, gerektirdiği açıkça yavaş ve sabırlı işten gerçekten hoşlandığım için değil, şu anda etkileyici geldiği için seçmekten korkuyorum.

İşte sana sormak istediğim şey, Gelecekteki Ben, her kim olduysan: eğer köprü tasarlamayı bitirmediysen, umarım bunun nedeni onuncu sınıfta matematiğin zorlaşması ve kimsenin seni devam etmen için cesaretlendirmemesi değil, seni daha da iyi tamamlayan bir şey bulmuş olmandır. Ve eğer mühendis olduysan, umarım o esneklik fikrini hatırlarsın, sadece köprüler için değil, kendin için de, çünkü kırılmadan eğilmenin yapmaya değer neredeyse her şeyde faydalı bir beceri olduğundan şüpheleniyorum.

Bunu okuduğunda ne yapıyor olursan ol, umarım on dört yaşındaki ben sende tanıdık bir şey görür: hâlâ çokça soru soran ve şeylerin nasıl inşa edildiği konusunda hâlâ heyecanlanan aynı kişiyi, kesin plan tamamen değişmiş olsa bile.

Merakla, Geçmişteki kendin

On ikinci yüzyılın sonlarında, bugünkü Türkiye'nin güneydoğusunda bulunan bir sarayda, İsmail el-Cezerî adlı bir bilgin baş mühendis olarak çalışıyordu. Döneminin birçok mucidinin aksine, el-Cezerî sadece akıllıca makineler yapıp yöntemlerini gizli tutmadı. Bunun yerine, her cihazın tam olarak nasıl çalıştığını açıklayan, gelecekteki mühendislerin tasarımlarını anlayıp onarabilmesi, hatta geliştirebilmesi için özenli diyagramlar içeren ayrıntılı bir kitap yazdı.

1206 yılında tamamlanan kitabı, gösterişli su saatlerinden müzikal otomatlara ve suyu yokuş yukarı taşıyan pompalara kadar yaklaşık elli farklı mekanik cihazı anlatıyordu. En ünlü eserlerinden biri, birkaç bölgenin mühendislik geleneklerini tek bir çalışan makinede birleştiren, fil şeklindeki büyük bir su saatiydi. Her yarım saatte bir, mekanik bir kuş ötüyor ve küçük bir figür bir zil çalarak zamanın geçişini yakındaki herkesin görüp duyabilmesi için işaret ediyordu.

El-Cezerî ayrıca sadece izlemesi etkileyici olan değil, günlük yaşamı kolaylaştırmayı amaçlayan pratik makineler de tasarladı. Çiftçilerin tarlalarını daha verimli sulamasına yardımcı olmak için suyu nehirlerden sulama kanallarına taşıyan pompalar yaptı. Bir figürün eli hareket ettirildiğinde suyu otomatik olarak salıveren bir el yıkama cihazı yarattı; bu, bugün insanların düşünmeden kullandığı cihazlara benzer şekilde, basit bir harekete tepki veren bir makinenin erken bir örneğiydi.

El-Cezerî'yi mühendislik tarihi açısından özellikle önemli kılan şey, sistematik yaklaşımıydı. Valfler, dişliler ve krank milleri gibi araçları, dönemi için son derece ileri sayılabilecek kombinasyonlarda kullandı ve pek çok tarihçi, mekanizmalarından bazılarını modern makinelerde hâlâ kullanılan parçaların erken atası olarak görür. Çalışmasını bu kadar eksiksiz belgelediği için, bölgedeki sonraki mühendisler diyagramlarını inceleyip sıfırdan başlamak yerine fikirlerinin üzerine inşa edebildi.

El-Cezerî'nin kitabı sonunda çalıştığı sarayın çok ötesine yayıldı; sonraki yüzyıllar boyunca elle kopyalandı ve pek çok farklı yerde bilginler tarafından incelendi. Bugün müzeler, onun özgün talimatlarından yapılmış çalışan modelleri sergiliyor ve ziyaretçilerin fil saatinin sekiz yüz yıldan fazla bir süre önce yaptığı gibi çalmasını izlemesine olanak tanıyor. Mirası, bilgiyi açık ve cömertçe paylaşmanın, icadın kendisi kadar önemli olabileceğini bize hatırlatıyor.

Birçok insan Rönesans başyapıtlarını, yalnız ilhamla çalışan tek bir dehanın ürünü olarak hayal eder. Tarihçilerin uzun süredir savunduğu gerçek ise çok daha işbirlikçi ve çok daha sıradandı: çoğu büyük Rönesans tablosu, bir ustanın ve dönüşümlü çalışan çırakların, tıpkı modern küçük bir işletme gibi işi paylaştığı, botteghe adı verilen kalabalık, gürültülü atölyelerden çıkıyordu.

Bir çocuk, ki bu neredeyse her zaman bir erkek çocuktu, genellikle on iki ya da on üç yaşında, ailesi ustaya eğitim ücreti ödedikten sonra bir atölyeye giriyordu. İlk yılları doğrudan resimle ilgisi olmayan görevleri içeriyordu: yerleri süpürmek, ahşap panelleri hazırlamak ve her şeyden önce, saatlerce elle pigment öğütmek. Büyük bir masrafla ithal edilen ezilmiş lacivert taşından yapılan ultramarin mavisi o kadar değerli sayılırdı ki, hazırlanırken çıraklar dikkatle izlenirdi, çünkü bir anlık dikkatsizlik büyük bir servetin boşa gitmesine neden olabilirdi.

Çıraklara daha talepkar işler ancak yavaş yavaş emanet edilirdi. Yetenekli bir çırak, herhangi bir tablonun en zor ve en önemli unsuru sayılan bir yüz üzerinde çalışmasına izin verilmeden önce, bir ustanın kompozisyonunda arka planları, kumaşları ya da küçük figürleri boyayarak yıllar geçirebilirdi. Bu, tek bir Rönesans panelini inceleyen sanat tarihçilerinin bazen işte birkaç farklı el tespit etmesini açıklar: usta genellikle en önemli figürleri kendisi boyar, güvenilir kıdemli çıraklar ise gerisini onun yönetimi altında tamamlardı.

Bu sistemin belki de en ünlü örneği, olağanüstü yetenekli bir çırak olan Leonardo da Vinci'yi eğiten Andrea del Verrocchio'nun Floransa'daki atölyesidir. Yaygın olarak tekrarlanan bir anlatıya göre, Verrocchio genç Leonardo'nun kendi eserlerinden birine boyadığı bir meleğin kalitesinden o kadar etkilenmişti ki, çırağının yeteneğinin kendisininkini çoktan aştığını fark ederek resim yapmayı tamamen bıraktığı söylenir. Bu öykü tamamen doğru olsun ya da kısmen efsane olsun, atölye sistemi hakkında doğru bir şeyi yakalar: yetenekli çıraklar sadece ustalarını kopyalamıyor, zanaati aktif olarak ileriye taşıyorlardı.

Bu işbirlikçi yapı, o dönemdeki izleyicilerin sanatı nasıl anladığını şekillendirdi. Bir tablo, çok daha sonra gelişen bir fikir olan, tek başına acı çeken bir sanatçının kişisel ifadesi olarak nadiren görülürdü; bunun yerine iyi yönetilen bir atölyenin ortak becerisinin cilalanmış sonucu sayılırdı. Bunu anlamak, bugün bir Rönesans başyapıtına nasıl bakabileceğimizi değiştirir: sadece bir kişinin vizyonu olarak değil, ustadan çırağa dikkatle aktarılan, genellikle göz alıcı olmayan yılların eğitiminin görünür sonucu olarak.

Bu sayı için okul gazetemiz, insanların metin mesajları ve sosyal medya yoluyla nasıl iletişim kurduğunu inceleyen bir dilbilimci olan Dr. Elena Popescu ile görüştü. Aşağıda röportajın düzenlenmiş bir versiyonu bulunmaktadır.

S: Bazı insanlar emojilerin yazı dilini mahvettiğini söylüyor. Bu doğru mu? Dr. Popescu: Hiç de değil. Her nesil, yeni alışkanlıkların dile zarar vereceğinden endişe eder, ama dil her zaman yeni araçlara uyum sağlamıştır. Emojiler kelimelerin yerini almıyor; düz metnin her zaman sahip olduğu bir boşluğu dolduruyorlar. Birisiyle yüz yüze konuştuğunuzda, ses tonunuz, yüz ifadeniz ve zamanlamanız ekstra anlam taşır. Bir metin mesajı bunların hepsini ortadan kaldırır, bu yüzden "iyiyim" gibi kısa bir yanıt aslında öyle olmasa bile soğuk gelebilir. Emojiler, yazarlara kayıp tonun bir kısmını hızlıca geri getirmenin bir yolunu sunar.

S: Yani emojiler noktalama işaretleri gibi mi çalışıyor? Dr. Popescu: Birçok açıdan, evet. Dilbilimciler bazen yerinde kullanılmış bir emojiyi bir cümlenin sonundaki bir gülümsemeye benzetir. Kelimelerin nasıl okunması gerektiğini işaret eder. "Tabii, nasıl istersen" ile "Tabii, nasıl istersen 🙂" arasındaki farkı düşünün. Kelimeler aynıdır, ama emoji muhtemel tonu alaycıdan gerçekten kabul edici bir tona değiştirir. Bazı araştırmacılar, jestlerin de konuşulan dile kelimeleri değiştirmeden duygusal bağlam kattığı için, emojilerin jestler gibi işlev gördüğünü bile öne sürüyor.

S: Emojiler herkes için aynı anlama mı geliyor? Dr. Popescu: İşte burada işler karmaşıklaşıyor. Anlam, yaş grupları, kültürler ve hatta bireysel arkadaş grupları arasında değişebilir. Belirli bir emoji bir kişiye dostça takılma gibi gelirken, bir başkasına gerçek bir alay gibi gelebilir. Emojiler mevcut olsa bile yanlış anlaşılmaların hâlâ olmasının nedeni budur. Araştırma grubum, yakın arkadaşların ve aile üyelerinin zamanla belirli emojiler için neredeyse özel, paylaşılan anlamlar geliştirdiğini, buna benzer şekilde aralarında şakalar oluştuğunu buldu. Aynı mesajı okuyan bir yabancı bunu tamamen farklı yorumlayabilir.

S: Gençler mesajlaşırken neyi akıllarında tutmalı? Dr. Popescu: Bağlam her zaman herhangi bir tek semboldan daha önemlidir. Bir mesaj göndermeden önce, sesinizi duymadan nasıl geleceğini hayal etmek yardımcı olur. Yanlış anlaşılma riski gerçekten varsa, hızlı bir telefon görüşmesi veya birkaç ekstra kelime gereksiz bir tartışmayı önleyebilir. Ayrıca öğrencileri emojileri daha aşağı bir dil biçimi olarak görmemeleri konusunda teşvik ederim. Onlar, anlamı net bir şekilde ifade etmek için dil bilgisi ve kelime seçiminin yanında bir araç daha. İletişim asla sadece kelimelerle ilgili olmadı; her zaman başka bir kişinin gerçekten ne demek istediğimizi anlamasını sağlamakla ilgili oldu ve emojiler bu çok eski işi yapmanın sadece en yeni yolu.

Güneybatı Anadolu'daki verimli bir vadide, modern Geyre köyünün yakınında, bir zamanlar pek az antik yerin eşleşebileceği bir üne sahip bir kentin kalıntıları yatar: ince sanat heykelciliğiyle o kadar yakından özdeşleşmiş bir merkez ki, atölyeleri tüm Akdeniz dünyasında dolaşan eserler üreten sanatçılar yetiştirdi. Bu kent, kalbinde tapınağı bulunan ve yerel kült heykeli -tanrıçanın başka yerlerdeki daha tanıdık tasvirlerinin aksine- antik kaynaklarda zarif bir Yunan çıplak figüründen çok Doğulu bir tapınma imgesine yakın, katı ve zengin biçimde süslenmiş bir figür olarak görünen Afrodit'ten adını alan Afrodisias'tır.

Afrodisias'ı istisnai kılan şey yalnızca dini bağlılık değil, jeolojiydi. Çevredeki tepeler, kolayca ocaktan çıkarılabilen ve ayrıntılı oymacılığa güzelce uygun, ince taneli beyaz ve mavimsi gri mermer yataklarıyla doluydu. Bu yerel bolluk, kuşaklar boyu heykeltıraşın taş ithal etmenin masrafına girmeden eğitim almasına, deney yapmasına ve tekniklerini geliştirmesine olanak tanıdı; bu da giderek Roma dünyasının dört bir yanından, olağanüstü kalitede portreler, mitolojik kabartmalar ve mimari süslemeler arayan hamileri çeken bir üne dönüştü.

1960'lardan bu yana süren arkeolojik kazılar, dikkat çekici derecede iyi korunmuş, olağanüstü miktarda heykel ortaya çıkardı; bunun nedeni, daha sonra kurulan daha küçük bir yerleşimin antik kentin büyük bölümünü örtmesi ve onu, başka yerlerdeki daha talihsiz kalıntıları yapı malzemesi için söken taş hırsızlarından korumasıydı. Atölyeler arasında bulunan yazıtlar, meslekleriyle birlikte düzinelerce isimli heykeltıraşı tanımlıyor; çoğu antik sanatçının isimsiz çalıştığı düşünüldüğünde alışılmadık derecede zengin bir kayıt. İmzalı eserleri yalnızca yerel olarak değil, Roma'nın kendisi kadar uzakta da görülüyor; bu da Afrodisiaslı heykeltıraşların büyük siparişler için seyahat ettiğinin ya da bitmiş eserleri uzak hamilere ihraç ettiğinin kanıtıdır.

Kentin en çarpıcı ayakta kalan yapıları arasında, Roma imparatorluk ailesini onurlandırmak için inşa edilen, duvarları bir zamanlar mitolojik sahneleri Roma dünyasının bölgelerini temsil eden alegorik figürlerle birlikte tasvir eden özenle işlenmiş kabartma panellerle kaplı anıtsal bir yapı olan Sebasteion bulunur. Bu panellerde sergilenen ustalık -kendinden emin, neredeyse tiyatral pozlarda betimlenmiş figürlerle- sanat tarihçilerinin tüm Roma döneminden günümüze ulaşan en iyi kabartma heykel örnekleri arasında saydığı bir teknik ustalık düzeyini gösteriyor.

Afrodisias ayrıca tanınmış bir felsefe ve hitabet okulu barındırıyordu; yazıları geniş çapta dolaşan bilginler yetiştirdi ve tiyatrosu, stadyumu ile kamu yapıları, herhangi bir stratejik askeri önemden çok mermer, heykel ve bilim ticaretiyle sürdürülen müreffeh, kültürlü bir kent yaşamını yansıtır. Bu sanatsal üretim, entelektüel yaşam ve dini prestij birleşimi, kentin önemini birkaç yüzyıl boyunca sürdürdü.

Bugün Afrodisias, tarihçilere nadir bir şey sunuyor: çoğu hayatta kalan antik sanata özgü dağınık parçalar ve isimsiz başyapıtlar yerine, isimli uzmanlar, tarihli siparişler ve izlenebilir ticaret bağlantılarıyla eksiksiz, antik bir sanat geleneğinin bir ekonomi olarak gerçekte nasıl işlediğine dair ayrıntılı, fiziksel bir kayıt.

Eğitim psikoloğu Dr. Alma Reyes'in ince yeni kitabı Zihnini Büyütmek, son on yılda bir sınıfta zaman geçirmiş herkese tanıdık gelen bir vaatle geliyor: yeteneklerinizin sahip olduğunuz ya da olmadığınız sabit özellikler olarak görmek yerine, çabayla gelişebileceğine inanmanın, yalnızca başarısızlık hakkında nasıl hissettiğinizi değil, ondan gerçekte ne kadar öğrendiğinizi de değiştirdiği. Genellikle gelişim zihniyeti olarak adlandırılan bu fikir, sınıf posterlerine basılıp toplantılarda tekrarlanan, neredeyse eğitimsel bir dogmaya dönüşmüştür. Reyes'in kitabı, ferahlatıcı biçimde, sloganı tekrarlamaktan çok, gerçek bir sınıfla karşılaştığında gerçekte ne olduğunu incelemekle ilgileniyor.

Kitabın en güçlü bölümü, bir dizi bulmacayı çözdükten sonra ya zekâları ya da çabaları için övülen öğrencilerle yapılan, kavramın arkasındaki orijinal araştırmayı izler. Çalışmalar, zekâsı için övülenlerin daha sonra başarısızlığı ortaya çıkarma riski taşıyan zorlu görevlerden kaçındığını, görünüşe göre doğal olarak zeki olma hissinin kırılgan bir duygusunu koruduğunu; çabası için övülenlerin ise daha zor bulmacalar aradığını ve zorlandıklarında daha uzun süre ısrar ettiğini bulmuştur. Reyes bu araştırmayı, dikkatli, koşullu bulgularını aşırı basitleştirmeden açıkça sunar ve orijinal çalışmalara aşina olmayan okurlar gerçekten daha bilgili olarak ayrılacaktır.

Kitabın daha ilginç ve daha eleştirel hâle geldiği yer, rahatsız edici bir eğilimle yüzleşen ikinci yarısıdır: gelişim zihniyeti araştırma dergilerinden sınıflara yayıldıkça, dikkatli inceliği sıklıkla kaybolmuştur. Reyes, öğrencileri 'zorluklara sarılmaya' çağıran posterlerle duvarları kaplarken, başarısızlığın gerçekte nasıl notlandırıldığı ya da tartışıldığı konusunda hiçbir şey değiştirmeyen gelişim zihniyeti dilini benimseyen okulları belgeler. Zorlanan bir öğrenciye yeteneğin büyüyebileceğini söylemek, onun gerçek mücadele deneyimi yararlı bilgi olarak ele alınmak yerine cezalandırılmaya devam ediyorsa çok az anlam ifade eder, diye ikna edici biçimde savunur. Bir zihniyet, ne kadar iyi niyetli olursa olsun, çabayı ve gelişimi gerçekten ödüllendiren bir yapının yerini tutamaz.

Tek çekincem, gelişim odaklı sınıflar kurmak isteyen öğretmenler için bir kontrol listesi öneren son bölümle ilgili. Tavsiye sağlam, ama bölüm, önceki keskin argümanın doğal bir sonucundan çok bir atölye broşürü gibi okunuyor ve muhtemelen hatırlanmaktan çok göz gezdirilecek bölüm olacak. İyi fikirler ile iyi uygulama arasındaki boşluğu bu kadar düşünceli biçimde inceleyen bir kitap, ortasıyla aynı entelektüel keskinliğe sahip bir kapanış bölümü hak ediyordu.

Bu küçük sürçmeye rağmen, Zihnini Büyütmek, yeni bir fikir sunduğu için değil, eski bir fikre laboratuvardan ayrıldıktan sonra gerçekte ne olduğunu dürüstçe incelediği için son yıllarda ebeveynler ve öğretmenler için yazılmış daha yararlı kitaplar arasındaki yerini hak ediyor. Basit bir motivasyonel mesaj umanlar hafifçe hayal kırıklığına uğrayabilir; bu mesajın pratikte neden bu kadar sık başarısız olduğunu ve gerçekte neyin bunu düzeltebileceğini anlamak isteyen okurlar, doksan dakikayı iyi harcanmış bulacaktır.

Orta Anadolu'daki Konya Ovası'nda, bugüne kadar kazılmış en dikkat çekici yerleşimlerden biri yatıyor: yaklaşık MÖ 7400'den 6000'e kadar iskân edilmiş Çatalhöyük. En parlak döneminde bu Neolitik kasaba, o dönemde dünyanın herhangi bir yerindeki en büyük ve en yoğun topluluklardan biri olacak şekilde birkaç bin kişiye ev sahipliği yapmış olabilir. Ancak Çatalhöyük'ü gerçekten olağanüstü kılan şey yalnızca büyüklüğü değil, arkeologların hâlâ tam olarak açıklamaya çalıştığı, yerleşiminin tuhaf mantığıdır.

Kasabanın kerpiç evleri arasında sokak, ara sokak ya da açık meydan yoktu. Bunun yerine binalar, höyük boyunca dikdörtgen odalardan oluşan bir bal peteği görünümü oluşturacak şekilde duvar duvara sıkışık halde inşa edilmişti. Sakinler evlerine zemin seviyesindeki bir ön kapıdan girmiyordu. Bunun yerine dış duvardaki tahta merdivenlerden yukarı çıkıyor ve çatıdaki bir açıklıktan aşağı iniyorlardı; böylece kendi evlerine ulaşmak için aslında tüm yerleşimin çatıları üzerinde yürümüş oluyorlardı. Bir aile komşusunu ziyaret etmek istediğinde, bir sokaktan aşağı yürümek yerine sadece bir çatıdan diğerine geçiyordu.

İçeride her ev oldukça tutarlı bir tasarım izliyordu. Genellikle giriş deliğinin hemen altında hem pişirme alanı hem de ışık ve duman havalandırması sağlayan bir ocak ve fırın bulunuyordu. Duvarlar boyunca uyku platformları sıralanıyordu ve pek çok evde av sahneleri, geometrik desenler ile leopar ve boğa gibi hayvanların görüntülerini içeren dikkat çekici duvar resimleri vardı. Daha da çarpıcı olanı, Çatalhöyük halkı atalarını kendi evlerinin içinde onurlandırıyor, onların hatırasını ailenin gündelik hayatına yakın tutuyordu; bu uygulama, yaşayanlarla ataları arasında güçlü bir bağ olduğunu düşündürüyor.

Zamanla, sıva duvarlar eskidikçe ya da bir ev artık ihtiyaç duyulmadığında, sakinler kasıtlı olarak evi molozla dolduruyor ve eskisinin tam üzerine yeni bir ev inşa ediyordu. Bu süreç yüzyıllar boyunca kat kat tekrarlandı ve arkeologların bugün incelediği yüksek höyüğü oluşturdu. Evler neredeyse aynı noktada tekrar tekrar inşa edildiği için, kazı yapanlar mimarinin, sanatın ve günlük alışkanlıkların aynı toprak üzerinde yaşayan kuşaklar boyunca nasıl kademeli olarak değiştiğini izleyebiliyor.

Çatalhöyük, kentsel yaşamın kökenlerini inceleyen arkeologlara değerli bir ders sunuyor. Yoğun, düzenli toplulukların, yazı, krallar ya da merkezi bir hükümetin yükselişinden çok önce, bunun yerine paylaşılan mimari, ritüel ve gelenekle bir arada tutularak ortaya çıkabileceğini ortaya koyuyor. İngiliz arkeolog James Mellaart, alanı ilk kez 1960'larda kazdı ve Ian Hodder önderliğindeki araştırmacılar onlarca yıl sonra ayrıntılı saha çalışmalarını yeniden başlatarak, insanların birbirine bu kadar yakın yaşamayı ilk nasıl öğrendiğine dair yeni bilgiler ortaya çıkarmaya devam ediyor.